برخی مفاهیم آلتوسر
خلاصه ای از کتاب لنین و فلسفه اثر آلتوسر
لویی آلتوسر در مقاله « ایدئولوژی و دستگاههای ایدئولوژیک دولتی » مفاهیم خود درباره مواردی همچون شرایط تولید، ساختارهای جامعه، نظریه دولت، نقش افراد، و تعاریف و کارکردهای دستگاههای ایدئولوژیک دولتی و دستگاههای سرکوب دولتی، ایدئولوژی، آموزش و غیره را جمع بندی می کند.
آلتوسر به بحث پیرامون ارتباط دولت و افراد می پردازد. دیدگاه او نسبت به ایدئولوژی حاوی این فرض است که ایدئولوژی بزرگترین قدرت مادی است. در نتیجه او دیدگاه سنتی مارکسیستی که اقتصاد را مهمترین نیروی جامعه سرمایه داری می داند، توسعه می دهد.
بازتولید شرایط تولید
شرط غایی تولید، بازتولید شرایط تولید است. هر شکل بندی اجتماعی به منظور بقاء بایستی موارد زیر را بازتولید کند.
1- نیروهای مولد
2- روابط موجود تولید
الف) اشکال بازتولید:
1- بازتولید ابزار تولید
2- بازتولید نیروی کار. بازتولید نیروی کار محتاج انقیاد کارگران در برابر ایدئولوژی طبقه حاکم است.
ب) بازتولید روابط تولید
1- بازتولید روابط تولید از طریق اعمال قدرت دولتی توسط دستگاههای ایدئولوژیک دولت و دستگاههای سرکوب دولتی حفاظت می شوند.
2- دستگاه آموزش ( مدارس ) چیره ترین دستگاه ایدئولوژیک دولت در شکل بندی سرمایه داری است که از ایدئولوژی حاکم محافظت می کند.
3- جامعه به زیربنای اقتصادی و نیز روبنا تقسیم شده است
پ) رابطه میان روبنا و زیربنا « در آخرین وهله » توسط زیربنای اقتصادی تعیین می شود.
1- تعین چند بعدی: هر معلولی بیش از آنکه ناشی از یک عامل واحد ( اقتصادی ) باشد، ناشی از گستره ای از علت ها است که در کنار یکدیگر عمل می کنند.
2- خودمختاری نسبی: دیدگاهی که مدعی است روبنا حدی از استقلال را نسبت به زیربنای اقتصادی دارا است.
3- کنش متقابل روبنا بر زیربنا
نظریه مارکسیستی دولت- قدرت دولتی و دستگاه های دولت
الف) دولت ماشین سرکوب است، که طبقه حاکم را قادر می کند از سلطه خود بر طبقه کارگر مطمئن باشد.
ب) قدرت دولتی: قدرت دولتی از طریق « ساختار سرکوبگر» یعنی یک نیروی بیرونی حفظ می شود. با این وجود قدرت دولتی از طریق «دستگاههای دولتی» بهتر حفظ می شود.
پ) دستگاههای دولتی: شامل دستگاههای سرکوب دولت و دستگاههای ایدئولوژیک دولت است.
1-اصلی ترین تفاوت میان دستگاههای سرکوب دولت با دستگاههای ایدئولوژیک دولت آن است که اولی از طریق خشونت عمل می کند در حالیکه دومی از طریق ایدئولوژی عمل می کند. با این حال تمام دستگاههای دولت ( هم سرکوب و هم ایدئولوژی ) هم از طریق خشونت و هم از طریق ایدئولوژی عمل می کنند.
2-دستگاههای سرکوب دولت در وهله نخست از طریق سرکوب و سپس از طریق ایدئولوژی عمل می کنند. در حالیکه دستگاههای ایدئولوژیک دولت در وهله نخست بواسطه ایدئولوژی و سپس بواسطه سرکوب عمل می کنند.
3-مقدم بر وجود یک دستگاه سرکوب دولت، تکثری از دستگاههای ایدئولوژیک دولت است.
4-طبقه حاکمی که دستگاههای سرکوب دولت را در دست دارد به سادگی می تواند بر دستگاههای ایدئولوژیک دولت فرمان دهد. به منظور حفظ قدرت دولتی طی یک مدت طولانی، طبقه حاکم بایست هژمونی خود را همزمان بر دستگاههای ایدئولوژیک دولتی و نیز در آن اعمال کند.
5-دستگاههای سرکوب دولت به حوزه عمومی تعلق دارد در حالیکه دستگاههای ایدئولوژیک دولت به حوزه خصوصی تعلق دارد.
6-وضع قانون در دستگاههای سرکوب دولت آسان تر از دستگاههای ایدئولوژیک دولت است.
7-دستگاههای سرکوب دولت از طریق سازماندهی تمرکزگرا و یکپارچه تحت رهبری طبقات حاکم حفظ می شود درحالیکه دستگاههای ایدئولوژیک دولت در اشکال متضاد از طریق ایدئولوژی حاکم، یعنی ایدئولوژی طبقه حاکم، حفظ می شود.
ایدئولوژی: نظامی از اندیشه ها و بازنمائی ها ( تصاویر، اسطوره ها، اندیشه ها یا مفاهیم بر طبق هر مورد خاص) است که بر ذهن یک انسان یا یک گروه اجتماعی مسلط می شود.
الف) ایدئولوژی تاریخ ندارد. ایدئولوژی به عنوان یک توهم محض ملاحظه می شود و تمام واقعیتش نسبت به آن بیرونی است. ایدئولوژی یک ساختار است و بایست به صورت همزمانی مطالعه شود.
ب) ایدئولوژی بیرونی است چرا که در شکل تغییر ناپذیر خود حضوری فراگیر دارد.
پ) ایدئولوژی بازنمائی رابطه خیالی افراد با شرایط واقعی هستی آنها است.
ج) ایدئولوژی وجودی مادی دارد.
د) هیچ کرداری وجود ندارد مگر در درون ایدئولوژی، و هیچ ایدئولوژی ای وجود ندارد مگر از طریق افراد ( سوژه ها ) و برای افراد ( سوژه ها )
ی) استیضاح: فریبی که باعث می شود انسانها خود را آزاد بدانند.
1- ایدئولوژی افراد را به مثابه سوژه خطاب قرار می دهد.
2- ایدئولوژی کارکرد ساخت افراد به مثابه سوژه ها را دارد.
3- اینکه انسان ها خود را به مثابه سوژه ها می شناسند، تأثیری ایدئولوژیک است.